Leoš Janáček (1854–1928)
Mało który kompozytor miał tak burzliwe historie miłosne jak czeski mistrz muzycznych emocji, Leoš Janáček. Urodził się w 1854 roku w Hukvaldy w rodzinie nauczyciela. Już na początku edukacji muzycznej miał szczęście – został podopiecznym fundacji działającej przy klasztorze augustianów (Königskloster) w Brnie, gdzie uczył się śpiewu i gry na organach. Późniejsze lata okazały się jednak znacznie trudniejsze. Podczas studiów w praskiej Szkole Organowej mógł ćwiczyć jedynie na klawiaturze narysowanej na stole, a nauka w konserwatoriach w Lipsku i Wiedniu zakończyła się odrzuceniem przez środowisko akademickie.
W 1881 roku Janáček poślubił swoją uczennicę, młodszą od niego o dziewięć lat Zdenkę Schulzovą, a niedługo później objął stanowisko dyrektora szkoły organowej w Brnie. W 1888 roku skomponował pierwszą operę – Šárka, inspirowaną czeską legendą o kobiecym powstaniu przeciw mężczyznom w tzw. wiekach ciemnych. Na prawdziwy sukces operowy musiał jednak długo czekać. Przyniosła go dopiero Jenůfa, tworzona w latach 1896–1902.
Końcowy etap pracy nad operą przypadł na czas osobistej tragedii – śmierci córki kompozytora, Olgi, w 1903 roku. To właśnie jej pamięci dedykowano prawykonanie dzieła, które odbyło się 21 stycznia 1904 roku w Deutsches Stadttheater (dzisiejszym Mahenovo divadlo) w Brnie. Z powodu konfliktu z dyrektorem praskiej opery, Karelem Kovařoviciem, praska premiera Jenůfy odbyła się dopiero w 1916 roku. Z powodu konfliktu kompozytora z dyrektorem praskiej opery, Karelem Kovařoviciem, którego operę Ženichové (Druhny) Janáček skrytykował w prasie kilka lat wcześniej, do praskiej premiery Jenůfy doszło dopiero w 1916 roku. Właśnie wtedy Janáček zdobył uznanie czeskiego środowiska muzycznego.
W tym samym czasie kompozytor przeżywał romans ze śpiewaczką Gabrielą Horváthovą, którego nie ukrywał przed żoną. Małżonkowie zdecydowali się na nieoficjalne rozstanie i do końca życia prowadzili osobne życie pod jednym dachem.
Fascynacja Horváthovą szybko jednak ustąpiła miejsca największej miłości życia Janáčka. W 1917 roku poznał Kamilę Stösslovą – młodszą od niego o 38 lat żonę Davida Stössla. Ich relacja, podtrzymywana głównie w emocjonalnych listach pełnych szczerych wyznań, stała się inspiracją dla najważniejszych dzieł kompozytora. Powstały wtedy m.in. Pamiętnik zaginionego (Zápisník zmizelého, 1919), kwartet smyczkowy Listy intymne (Listy důvěrné, 1928) oraz operowe arcydzieła: Katia Kabanowa (Káťa Kabanová, 1921) i Przygody Lisiczki Chytruski (Příhody Lišky Bystroušky, 1923).
Káťa Kabanová, oparta na dramacie Burza Aleksandra Ostrowskiego, opowiada historię tragicznej miłości Borisa Grigorjewicza do młodej Katii, żony Tichona Kabanowa. Trudno o bardziej wyrazistą metaforę uczuć, jakimi Janáček darzył Stösslovą. Z kolei Przygody Lisiczki Chytruski wyrażają pogodzenie się kompozytora z nieuchronnym cyklem życia i śmierci. Nic więc dziwnego, że właśnie finał tej opery zabrzmiał podczas pogrzebu Janáčka, który zmarł w 1928 roku.
''